2.0 Het landschap
Een gelaagd historisch museum
Lage skyline met hoge waarde
Wie Akkrum aan de zuidkant verlaat, merkt het vrijwel meteen. De bebouwing houdt op, de ruimte opent zich en het landschap trekt zich uit in lange lijnen. Water glinstert tussen de percelen, sloten lopen strak en recht, de horizon ligt laag en wijd. Het is een landschap zonder reliëf, maar met een duidelijke ordening. Alles ligt open. Niets is verborgen.
Dit is het veenweidelandschap van Akkrumer Goedland. Een boerenlandschap van enkele honderden hectares, gelegen tussen het dorp Akkrum, het vaarwater It Deel en de natte natuur van de Terkaplester Puollen. Geen decor, maar een werklandschap. Eeuwenlang gevormd door water, tijd en menselijk ingrijpen. Een landschap dat niet schreeuwt, maar vraagt om aandacht.
"Dit is een open en visueel nog heel intact veenweidegebied. Juist doordat het zo open is, moet je hier extra zorgvuldig zijn met wat je toevoegt.”
Berno Strootman landschapsarchitect
Ontstaan: van moeras naar maakbaar land
Ooit was dit gebied een uitgestrekt veenmoeras. Na de laatste ijstijd groeiden hier dikke veenpakketten, opgebouwd uit plantenresten die onder natte omstandigheden niet volledig vergingen. In duizenden jaren ontstond zo een sponsachtige bodem van soms meer dan twee meter dik. Vanaf de middeleeuwen begon de ontginning. Water werd afgevoerd via sloten en vaarten, het land werd geschikt gemaakt voor landbouw. Die ontginning gebeurde systematisch: rechtlijnig, grootschalig en rationeel. Het landschap werd ingericht op productie en bereikbaarheid. Water werd niet langer vastgehouden, maar afgevoerd. Die geschiedenis is vandaag nog altijd zichtbaar. In de verkavelingsstructuur, in de waterlopen en in de schaal van het landschap. Maar ook in de kwetsbaarheid die daarmee is meegekomen.
Veen en bodemdaling, cijfers die tellen
In de twee landbouwpolders bij Akkrum ligt ongeveer 235 hectare veenbodem. Dat zijn ruwweg 470 voetbalvelden aan kwetsbare ondergrond. Door diepe ontwatering, met droogleggingen tot 90 centimeter, komt het veen in contact met zuurstof en oxideert het langzaam.
De gevolgen zijn meetbaar. Op basis van gegevens van Wetterskip Fryslân is berekend dat dit gebied jaarlijks circa 9,5 ton CO₂ per hectare uitstoot. In totaal gaat het om ongeveer 2.850 ton CO₂ per jaar. Dat is vergelijkbaar met de uitstoot van ruim 1.500 auto’s of het gasverbruik van meer dan 400 huishoudens. Het veenweidelandschap is daarmee geen neutrale achtergrond, maar een actief systeem. Hoe we het water beheren, bepaalt hoe lang het landschap nog meegaat.
hectare veenbodem
ton Co2 uitstoot per jaar
Openheid als kwaliteit én opgave
Een van de meest in het oog springende kenmerken van dit gebied is de openheid. Grote percelen, lange zichtlijnen, een wijde horizon. Die openheid is cultuurhistorisch waardevol en ruimtelijk van hoge kwaliteit. Ze vertelt het verhaal van menselijke ontginning, generatie na generatie, en een landbouw die met de beschikbare middelen van die tijd altijd gericht is geweest op overzicht en efficiëntie. Tegelijkertijd maakt die openheid het landschap gevoelig. Alles wat wordt toegevoegd, is onmiddellijk zichtbaar. Nieuwe functies, nieuwe verdienmodellen of nieuwe ingrepen laten zich hier niet verstoppen. Dat vraagt om keuzes die voortkomen uit het landschap zelf, niet uit wat elders toevallig werkt.
Akkrum en Nes liggen niet los van dit landschap, maar zijn er direct mee verweven. Het dorp grenst letterlijk aan de polder. Vanuit de dorpsrand kijk je het open land in, richting water en natuur. Voor veel inwoners voelt dit gebied als ‘hun landschap’, ook al is het juridisch eigendom van een beperkt aantal grondeigenaren. Het gebied vormt bovendien een schakel in een groter watersysteem. It Deel maakt deel uit van het Friese boezemsysteem en aan de zuidzijde liggen de Terkaplester Puollen, een ecologisch waardevol Natura 2000-gebied. Water stopt hier niet bij perceelsgrenzen.
Wie langer kijkt, ziet dat de eigenschappen van het landschap ook doorklinken in de mensen die hier werken en wonen.
Een landschap dat de mensen vormt
De openheid van het land vertaalt zich in een zekere directheid. De lange lijnen vragen om denken op de lange termijn. En de kwetsbaarheid van het veen dwingt tot zorgvuldigheid en overleg.
Binnen Akkrumer Goedland werken boeren samen die sterk van elkaar verschillen. In schaal, bedrijfsvoering en overtuiging. Die diversiteit maakt samenwerking complex, maar ook rijk.
Wat opvalt, is de sociale samenhang. Akkrum kent een sterke dorpscultuur, waarin mensen elkaar kennen en aanspreken. Tegelijkertijd is er ruimte voor mensen van buiten die zich verbinden met het gebied. Die combinatie van lokale worteling en frisse blik blijkt hier van grote waarde.
Het landschap als vertrekpunt
De landschapsanalyse laat zien dat Akkrumer Goedland geen leeg canvas is. Het is een landschap met een lange geschiedenis, duidelijke kwaliteiten en scherpe grenzen. Dat is het vertrekpunt van alles wat volgt. De projecten van Akkrumer Goedland zijn geen losse ingrepen, maar antwoorden op dit specifieke landschap. Pogingen om mee te bewegen met de logica van het veen, in plaats van ertegenin te werken.
Wie dit landschap begrijpt, begrijpt ook waarom Akkrumer Goedland juist hier is ontstaan. En waarom de keuzes die hier worden gemaakt, niet alleen iets zeggen over het land, maar ook over de mensen die het dragen.
“You don’t have to be great to start, but you have to start to be great.”
Landschapsvisie
Om richting te geven aan de toekomst van het gebied is voor Akkrumer Goedland een landschapsvisie opgesteld onder leiding van Berno Strootman. In deze visie staat de vraag centraal hoe het veenweidelandschap zich kan ontwikkelen op een manier die recht doet aan zowel de geschiedenis als de opgaven van deze tijd. Niet het landschap aanpassen aan systemen, maar systemen opnieuw laten aansluiten op het landschap. De analyse laat zien dat het gebied rond Akkrum is gevormd door de wisselwerking tussen water, veen, klei en menselijk gebruik. Juist die natuurlijke ondergrond bepaalt nog altijd wat hier kansrijk is. Daarom kiest de visie voor een benadering waarin water een sturende rol krijgt, bodemdaling wordt afgeremd en het landschap weer robuuster wordt ingericht. Daarnaast beschrijft de visie hoe meerdere functies samen kunnen komen in één gebied. Landbouw blijft belangrijk, maar wordt aangevuld met natuurontwikkeling, waterberging, recreatie, duurzame energie en nieuwe verdienmodellen. Zo ontstaat een landschap dat niet eenzijdig gebruikt wordt, maar op meerdere manieren waarde oplevert. Voor Akkrumer Goedland vormt deze landschapsvisie een belangrijk kompas. Zij laat zien dat de toekomst van het gebied niet ligt in schaalvergroting of verdere uitputting, maar in slim samenwerken met de kwaliteiten die hier al eeuwen aanwezig zijn.